# Qozoq tobetining DNK tadqiqoti: 107 ta namuna nimani ko‘rsatdi
2024-yilda qozog‘istonlik olimlar *Scientific Reports* jurnalida qozoq tobetiga bag‘ishlangan ilk yirik genetik tadqiqotni e’lon qildilar. Ular Qozog‘istonning janubiy, sharqiy va shimoliy hududlaridan, shuningdek, qozoq oilalari Mo‘g‘ulistonga olib borgan tobetlardan olingan 107 itning DNKsini o‘rgandilar.
Qozoq tobetining DNK tadqiqoti: 107 ta namuna nimani ko‘rsatdi
2024-yilda qozog‘istonlik olimlar Scientific Reports jurnalida qozoq tobetiga bag‘ishlangan ilk yirik genetik tadqiqotni e’lon qildilar. Ular Qozog‘istonning janubiy, sharqiy va shimoliy hududlaridan, shuningdek, qozoq oilalari Mo‘g‘ulistonga olib borgan tobetlardan olingan 107 itning DNKsini o‘rgandilar.
Asosiy xulosa oddiy: qozoq tobeti — Markaziy va G‘arbiy Osiyodagi boshqa chorva qo‘riqlovchi itlar bilan chuqur tarixiy aloqalarga ega, genetik jihatdan xilma-xil populyatsiya.
Tadqiqot qanday o‘tkazildi
Olimlar genetik xilma-xillik va itlarning qarindoshligini baholashda qo‘llanadigan DNK qismlari — 18 ta STR-markerni o‘rgandilar. Ikki tobetda to‘liq genom sekvensiyasi ham bajarildi, ularning genomlari 24 ishchi zotga mansub 43 it haqidagi ma’lumotlar bilan taqqoslandi.
Tanlovga kinolog-ekspert zot standartiga mos deb baholagan itlar kiritildi. Material yonoq ichki qismidan olingan surtma yoki qon orqali yig‘ildi.
Muhim: tadqiqot aynan 107 itdan iborat tanlovni tasvirlaydi. Bu bugun «tobet» deb ataladigan har bir itning kelib chiqishi yoki genetik profili bir xil degani emas.
Genetik xilma-xillik yuqori
Tobetlarda genetik xilma-xillikning yuqori darajasi aniqlandi. Turli guruhlardagi kuzatilgan geterozigotalik taxminan 76–78% ni tashkil etdi. Bu o‘rganilgan populyatsiyada genlarning ko‘plab variantlari saqlanganini anglatadi.
O‘rganilgan tanlovdagi inbriding koeffitsienti past bo‘ldi: F = 0,03. Bu umuman olganda, ushbu itlar orasida yaqin qarindoshlikdagi juftlashtirishlarning yaqqol to‘planishi aniqlanmaganini ko‘rsatadi.
Zot uchun bu yaxshi belgi. Genetik xilma-xillik seleksionerlarga bir xil ajdodlarni doimo takrorlamasdan juftlarni tanlash uchun ko‘proq imkoniyat beradi.
Bitta liniya emas, murakkab genetik tuzilma
Tahlil yetti genetik klasterni aniqladi. Ular o‘rganilgan barcha guruhlarda — Qozog‘istonda ham, Mo‘g‘ulistondagi itlar orasida ham uchradi.
Bu tobetning yettita alohida turi bor degani emas. Bu populyatsiya ichida ko‘chmanchi chorvachilik tarixi, hududiy ko‘paytirish, odamlar va itlarning ko‘chishi hamda seleksiyaning turli amaliyotlari orqali shakllangan bir necha genetik yo‘nalish borligini anglatadi.
Naslchilik uchun muhim xulosa: tobetni saqlash faqat bitta «yagona to‘g‘ri» liniyani izlash bilan cheklanmaydi. Zot tipiga, ish maqsadiga va sog‘liq talablariga mos keladigan liniyalarning xilma-xilligi ham qimmatlidir.
Alabay va akbash bilan qarindoshlik
To‘liq genom tahlili qozoq tobeti, O‘rta Osiyo ovcharkasi va turk akbashi umumiy genetik merosga ega ekanini ko‘rsatdi. Bu qonuniy holat: ularning uchalasi ham qo‘shni hududlarda shakllangan va o‘xshash sharoitlarda ishlagan yirik chorva qo‘riqlovchi hamda himoya itlaridir.
Ammo umumiy tarix ular bitta zot degani emas. Yaqin zotlarning umumiy qadimiy ajdodlari, tarixiy chatishtirishlari va ish sifatlariga yo‘naltirilgan o‘xshash seleksiyasi bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, har biri o‘z tipi, tarixi va madaniy muhitini saqlab qoladi.
Qadimiy kelib chiqish belgisi
O‘rganilgan tobetlarda A18 mitoxondrial gaplotipi aniqlandi. Mitoxondrial DNK ona liniyasi orqali o‘tadi, shuning uchun bu natija kelib chiqishning faqat bir qismini kuzatishga imkon beradi.
Mualliflar bu ma’lumot qozoq tobetining qadimiy kelib chiqishi haqidagi gipotezani qo‘llab-quvvatlaydi, deb hisoblaydilar. Avval bu gipoteza arxeologik topilmalar va tarixiy manbalar bilan bog‘langan edi. Ammo bitta gaplotip alohida itning «toza zotliligi pasporti» bo‘la olmaydi.
Bu seleksioner uchun nimani anglatadi
Tadqiqot qozoq tobetini mustaqil genetik liniya sifatida saqlash uchun ilmiy asos beradi. Pitomniklar va egalari uchun amaliy xulosa:
- to‘liq nasabnomalarni yuritish va kelib chiqish haqidagi ma’lumotlarni yo‘qotmaslik;
- nazoratsiz yaqin qarindoshlikdagi inbridingdan qochish;
- turli oilalar va hududiy liniyalarni saqlash;
- faqat eksteryerni emas, balki sog‘liqni, psixikani, ish sifatlarini va kelib chiqishni ham hisobga olish;
- DNK-testlarini nasabnoma o‘rniga emas, balki uni to‘ldiruvchi vosita sifatida ishlatish.
Boribasar tizimida nasabnoma takrorlanadigan ajdodlarni ko‘rishga, inbriding koeffitsientini hisoblashga va bo‘lajak juftlashtirishni oldindan baholashga yordam beradi. Biroq IK ko‘rsatkichi o‘z-o‘zicha hukm ham, sifat belgisi ham emas. Uni sog‘liq, tip, xarakter va aniq liniyalarning sifati haqidagi ma’lumotlar bilan birga ko‘rib chiqish kerak.
Tadqiqot manbasi
Perfilyeva A., Bespalova K., Kuzovleva Y. va boshqalar. Genetic diversity and origin of Kazakh Tobet Dogs. Scientific Reports, 2024, 14-jild, 23137-maqola. DOI: 10.1038/s41598-024-74061-9.
