Қазақ төбетінің ДНҚ-зерттеуі: 107 үлгі нені көрсетті

2024 жылы қазақстандық ғалымдар Scientific Reports журналында қазақ төбетіне арналған алғашқы ірі генетикалық зерттеуді жариялады. Олар Қазақстанның оңтүстік, шығыс және солтүстік өңірлерінен, сондай-ақ қазақ отбасылары Моңғолияға алып барған төбеттерден алынған 107 иттің ДНҚ-сын зерттеді.

Негізгі қорытынды қарапайым: қазақ төбеті — Орталық және Батыс Азияның өзге мал күзететін иттерімен терең тарихи байланысы бар, генетикалық жағынан алуан түрлі популяция.

Зерттеу қалай жүргізілді

Ғалымдар генетикалық әртүрлілік пен иттердің туыстығын бағалау үшін қолданылатын ДНҚ учаскелері — 18 STR-маркерді зерттеді. Екі төбетке толық геномдық секвенирлеу де жүргізіліп, олардың геномдары 24 жұмыс тұқымының 43 иті туралы деректермен салыстырылды.

Үлгіге кинолог-сарапшы тұқым стандартына сай деп бағалаған иттер енгізілді. Материал ұрттың ішкі жағынан алынған жағынды немесе қан арқылы жиналды.

Маңызды: зерттеу нақты 107 иттен тұратын үлгіні сипаттайды. Бұл бүгін «төбет» деп аталатын әрбір иттің шығу тегі немесе генетикалық бейіні бірдей дегенді білдірмейді.

Генетикалық әртүрлілік жоғары

Төбеттерде генетикалық әртүрліліктің жоғары деңгейі анықталды. Әртүрлі топтардағы бақыланған гетерозиготалылық шамамен 76–78% болды. Бұл зерттелген популяцияда гендердің көптеген нұсқалары сақталғанын білдіреді.

Зерттелген үлгідегі инбридинг коэффициенті төмен болды: F = 0,03. Бұл жалпы алғанда осы иттер арасында жақын туыстық шағылыстырулардың айқын жиналуы анықталмағанын көрсетеді.

Тұқым үшін бұл жақсы белгі. Генетикалық әртүрлілік селекционерлерге бір ата-текті қайта-қайта қайталамай, жұптарды таңдауға көбірек мүмкіндік береді.

Бір ғана желі емес, күрделі генетикалық құрылым

Талдау жеті генетикалық кластерді анықтады. Олар зерттелген барлық топта — Қазақстанда да, Моңғолиядағы иттер арасында да кездесті.

Бұл төбеттің жеті бөлек түрі бар деген сөз емес. Бұл популяция ішінде көшпелі мал шаруашылығының тарихы, өңірлік өсіру, адамдар мен иттердің қоныс аударуы және іріктеудің әртүрлі тәжірибелері арқылы қалыптасқан бірнеше генетикалық бағыт барын білдіреді.

Асылдандыру үшін маңызды қорытынды: төбетті сақтау бір ғана «жалғыз дұрыс» желіні іздеумен шектелмейді. Тұқымдық типке, жұмыс мақсатына және денсаулық талаптарына сай келетін желілердің алуан түрлілігі де құнды.

Алабай және акбашпен туыстық

Толық геномдық талдау қазақ төбетінің, ортаазиялық овчарканың және түрік акбашының ортақ генетикалық мұрасы бар екенін көрсетті. Бұл заңды құбылыс: үшеуі де көршілес өңірлерде қалыптасқан, ұқсас жағдайда жұмыс істеген ірі мал күзететін және қорғаушы иттер.

Бірақ ортақ тарих олардың бір тұқым екенін білдірмейді. Жақын тұқымдардың ортақ көне ата-тектері, тарихи шағылыстырулары және жұмыс қасиеттеріне бағытталған ұқсас іріктеуі болуы мүмкін. Сонымен бірге әрқайсысы өзінің типін, тарихын және мәдени ортасын сақтайды.

Көне шығу тегінің белгісі

Зерттелген төбеттерден A18 митохондриялық гаплотобы анықталды. Митохондриялық ДНҚ аналық сызықпен беріледі, сондықтан бұл нәтиже шығу тегінің тек бір бөлігін бақылауға мүмкіндік береді.

Авторлар бұл дерек қазақ төбетінің көне шығу тегі туралы гипотезаны қолдайды деп санайды. Бұған дейін бұл гипотеза археологиялық олжалар мен тарихи деректермен байланыстырылған еді. Алайда бір гаплотоп өздігінен жеке иттің «таза тұқымдылығының паспорты» бола алмайды.

Бұл селекционер үшін нені білдіреді

Зерттеу қазақ төбетін дербес генетикалық желі ретінде сақтау үшін ғылыми негіз береді. Питомниктер мен иелер үшін практикалық қорытынды:

• толық шежірелерді жүргізу және шығу тегі туралы мәліметтерді жоғалтпау;
• бақылаусыз жақын туыстық инбридингтен аулақ болу;
• әртүрлі отбасылар мен өңірлік желілерді сақтау;
• экстерьерді ғана емес, денсаулықты, психиканы, жұмыс қасиеттерін және шығу тегін де ескеру;
• ДНҚ-тесттерін шежіренің орнына емес, оны толықтыру ретінде қолдану.

Boribasar жүйесінде шежіре қайталанатын ата-тектерді көруге, инбридинг коэффициентін есептеуге және болашақ шағылыстыруды алдын ала бағалауға көмектеседі. Бірақ ИК көрсеткіші өздігінен үкім де, сапа белгісі де емес. Оны денсаулық, тип, мінез және нақты желілердің сапасы туралы деректермен бірге қарастыру қажет.

Зерттеу көзі

Perfilyeva A., Bespalova K., Kuzovleva Y. және т.б. Genetic diversity and origin of Kazakh Tobet Dogs. Scientific Reports, 2024, 14-том, 23137-мақала. DOI: 10.1038/s41598-024-74061-9.